Historiek van de Heemkundige kring van Tervuren

De Heemkundige Kring Sint-Hubertus Tervuren is ontstaan in de schoot van het Davidsfonds Tervuren onder impuls van enkele van zijn bestuursleden. Officieel geboortejaar, in de statuten opgenomen, is het jaartal 1946, maar uit later ingewonnen informatie zou moeten blijken dat het prille ontstaan van onze kring mogelijk een paar jaar vroeger mag gesitueerd worden, in 1942 of ’43.

Een handvol Tervurenaars, van wie de belangstelling voor de lokale geschiedenis aangewakkerd werd door de opgravingen die gedaan werden op de site van het hertogelijk kasteel in de jaren 1942-1943, hielpen bij de geboorte. Bij de ondertekening van de eerste statuten waren de volgende personen betrokken: Jules Egied Davidts, toen pastoor te Tervuren; ir. Maurits Bequaert, verbonden aan het ‘Museum voor Belgisch Kongo’ en leider van de ploeg die de fundamenten van het kasteel voor het eerst blootlegden; meester-schoenmaker Marcel Drabs, die het voorzitterschap van de vzw waarnam, en Louis Pelsers die als penningmeester-secretaris werd aangesteld.

Basisdoelen van de kring zijn het bestuderen van het verleden en de folklore, het verzamelen van heemkundige, geschiedkundige, natuurkundige en artistieke voorwerpen, het beheer erover en de oprichting van een plaatselijk museum en verder natuurlijk het ijveren voor behoud van historische en waardevolle gebouwen, dorpszichten en natuurdomeinen, voor het welzijn van de Tervuurse, Duisburgse en Vossemse bevolking.

Met een ledental dat lang tussen 20 en 35 schommelde en een geringe belangstelling voor spreekbeurten, verliepen de eerste jaren vrij moeilijk. Daar kwam verandering in toen notaris-volksvertegenwoordiger Lucien Mellaerts en kunstenaar Rik De Reymaeker in het bestuur kwamen. Op het feest van Sint-Hubertus in 1949 werd onder hun impuls de tentoonstelling ‘Tervuren in de geschiedenis en de kunst’ gehouden. Ze kende een relatief succes met een duizendtal bezoekers.

Het jaar 1951 staat in de annalen vermeld voor het opzetten van een heemkundig museum in het huis ‘Hertog Jan’ in de Klarastraat. Pastoor Davidts en Marcel Drabs hadden daar de hand in. Met het overlijden in 1967 van voorzitter Drabs, dommelde de kring zachtjes in maar Davidts, ondertussen deken geworden, bleef niet bij de pakken zitten. Hij publiceerde met de steun van het gemeentebestuur het boek ‘Geschiedenis van de parochie Tervuren en de Sint-Janskerken.’

Het heemkundig museum moest dan ineens snel ontruimd worden want de Hertog Jan zou onder de slopershamer vallen. Deken Davidts had ondertussen een gebouw in de Nieuwstraat aangekocht voor de parochie en zo werd daar op de gelijkvloerse verdieping een nieuw ‘heemkundig museum’ ingericht. Tot voor kort (2016) bleef het er bestaan, onder de toegewijde zorgen van conservator Ben Renson.

Deken Davidts zou eveneens zorgen voor de heropstanding. Hij nam eerst contact op met Leo Everaert en Paul Leynen, actieve leden van het Verbond voor Heemkunde, en belegde dan in 1971 een vergadering met een twintigtal mensen die wensten mee te stappen in een gestructureerde werking. Dr. Paul Leynen werd voorzitter, deken Davidts archivaris-conservator, René De Mayer en Maurits Wynants ondervoorzitters, Leo Everaert secretaris en Jef Van Diest penningmeester.

In het laatste kwart van de twintigste eeuw kende de kring vier voorzitters: Paul Leynen (1971-1974), René De Maeyer (1974-1975), Leo Everaert (1975-1982) en Maurits Wynants (1982-2001). Als secretaris fungeerden achtereenvolgens Leo Everaert, Armand Schepers en Vic Motte.

Hoogtepunten voor onze kring zijn de opgravingen van het hertogelijk kasteel en de Gordaalmolen (Spaans Huis), onder impuls van Johnny De Meulemeester (1982-1985), met hieraan gekoppeld een interessante tentoonstelling in de Sint-Hubertuskapel. Verder de medewerking aan de groots opgezette tentoonstelling ‘Het Zoniënwoud’ te Bosvoorde, in het kader van Europalia-Oostenrijk (1987) en sinds enkele jaren medewerking aan de organisatie van de Open Monumentendag. In 2011 deden we onderzoek naar de fundamenten van de manufactuur van Karel van Lorreinen in de leeggelopen vijver nabij het Spaans Huis, waaruit nieuwe inzichten kwamen.

In 1997 was de kring zijdelings betrokken bij de tentoonstelling ter herdenking van de Koloniale Tentoonstelling van 1897 in het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika. Onze toenmalige voorzitter Maurits Wynants werd er aangesteld als commissaris en schreef voor de gelegenheid het boek ‘Van Hertogen en Kongolezen’.

In 2000 gaf Maurits Wynants het voorzitterschap door aan Vic Motte maar hij bleef wel in het bestuur. Willy Brumagne uit Leefdaal verliet ons in 2008 om mee de Erfgoedkamer Bertem op te richten. De werkzaamheden volgden hetzelfde stramien met evenwel meer nadruk op de buitenactiviteiten: wandelingen rond een bepaald historisch thema, geïllustreerd door gekostumeerde evocaties; gecommentarieerde wandelingen ten behoeve van verenigingen en scholen, in de warande, de Sint-Janskerk, de gemeentekom.

Sinds het voorjaar 2005 en tot april 2013 gingen we met ons archief voortdurend op de hort, van de bovenverdieping van het politiecommissariaat naar de afgekeurde schietstand, dan naar het huis ‘Bomma’ in de Vander Achterstraat om uiteindelijk te belanden in de archiefruimte van het nieuwe Administratief Centrum van de gemeente. Met de grotere stukken verhuisden we van een gebouw in Vossem naar lokalen in het Hoefijzer. Daar kwamen uiteindelijk ook de collecties van het heemkundig museum in de Nieuwstraat terecht, sinds we dat gebouw ook moesten verlaten.

Ook in 2005 werd het gemeentelijk museum in het Hof van Melijn ingericht. Het beheer ervan werd waargenomen door het gemeentebestuur, de ‘Vrienden van de Schildersschool van Tervuren’ en de heemkundige kring, elk voor een derde. Ongeveer de helft van de museumruimte was toegewezen aan de heemkundige kring. Door de bouwwerkzaamheden aan het nieuwe appartementsgebouw Casalta is deze locatie ook weer onder druk gekomen en moeten we ze verlaten. Op termijn is het de bedoeling om een nieuw museum in te richten in een vleugel van het Hoefijzer.

Onze samenwerking met andere instanties beperkt zich niet enkel tot het Hof van Melijn maar ook met de dienst voor Toerisme van Tervuren voor o.a. geleide wandelingen, Erfgoeddag en Open Monumentendag. Verder onderhouden we de ijskelder in de warande en stellen hem open voor bezoeken. Op aanvraag leveren we suggesties voor het benoemen van nieuw aangelegde straten en gebouwen.

Op 5 december 2005 betreurden we het overlijden van onze oud-voorzitter Maurits Wynants. Met steun van de gemeenteoverheid publiceerden we het huldeboek ‘Liber Amicorum, Maurits Wynants’. In 2007 werd, onder leiding van Rob Bartholomees, een jongerenafdeling boven de doopvont gehouden. Ze kreeg de naam ‘de Tervuersche Jeugd van Tegenwoordig'. Zij zorgden voor een zekere jeugdwerking, organiseerden uitstappen en wandelingen en leverden tekst voor een jongerenbijdrage aan Het Horentje. Deze jongerenafdeling – die ondertussen ter ziele is gegaan – heeft zich ook beziggehouden met het optekenen en vastleggen van het Tervuurse dialect. Daar werd ondertussen een en ander van openbaar gemaakt op de website. Deze website werd in 2008 vernieuwd door onze medewerker Norbert Van Dorpe en wordt regelmatig bijgewerkt en up-to-date gehouden.

In 2011 ontving onze vereniging als eerste in Tervuren de prijs van de gemeente voor verenigingen. Op 30 september dat jaar tekende mevrouw De Coster uit Luik een akte om het gebouw De Blauwe Leeuw op de Markt aan de gemeente te schenken, met bemiddeling van onze kring.

Van 19 oktober 2012 tot 20 januari 2013 herdachten we de geboorte van Karel van Lorreinen met een tentoonstelling en publicatie, muziek, dans en voordrachten. Dat jaar liep er ook een tentoonstelling in Lunéville (Fr.), als tweelingorganisatie.

In maart 2013 betreurden we zowel het overlijden van Willy Brumagne als van Armand Schepers, twee goede, voormalige medewerkers van onze kring, de ene ooit ondervoorzitter, de andere secretaris.

In 2014 werd het begin van de Eerste Wereldoorlog herdacht met een uitgebreide tentoonstelling over “Tervuren in de Groote Oorlog”, die van 26 september 2014 tot 4 januari 2015 liep. Ze trok vele bezoekers en leverde heel wat nieuwe gegevens en artefacten op.

In 2015 werd het Tervuurse verleden en erfgoed op een ludieke en verfrissende wijze in beeld gebracht met tentoonstelling “Stars en Strips” die van 16 oktober 2015 tot 17 januari 2016 gehouden werd in de lokalen van de oude wasserij in de Broekstraat. Het ging over stripverhalen die op een of andere manier Tervuren in beeld brachten. Deze tentoonstelling ging gepaard met heel wat randanimatie, zoals een stripveiling, een autorally, voorleesdagen… Na afloop werd met het materiaal, gedurende een aantal maanden, nog een kleine tentoonstelling gehouden in het woonzorgcentrum Zoniën.

In 2016 zwaaiden we onze voorzitter Vic Motte uit, die onze kring tot ongekende bloei heeft gebracht (450 leden!). Als erevoorzitter is Vic bedrijviger dan ooit: hij schrijft artikels, geeft causerieën en inventariseert de artefacten uit het heemkundig museum in de Nieuwstraat, dat we moesten verlaten.

Sedert 2015 hebben we een begin gemaakt met de digitalisering van delen van ons archief en onze verzamelingen iconografie, onder leiding van de nieuwe voorzitter, Frank Ruttens. We zetten nog steeds volop in op de zichtbaarheid van de kring in Tervuren met geleide wandelingen, historische evocaties, deelname aan volksfeesten en avondmarkten. In onze tijdschriften en door deelname aan verschillende commissies vechten we voor het behoud van ons onroerend, roerend en immaterieel erfgoed.

Op 16 maart 2017 eindigde onze kring als tweede in de prijs voor cultuurverenigingen, ingericht door de cultuurraad van Tervuren.

De dag erna, op 17 maart, haalden we een volle zaal in CC De Warandepoort met een presentatie van oude foto’s, uit Tervuren, Duisburg, Vossem en Moorsel. Deze presentatie werd voorgesteld door Jean Pierre van den Waeyenberg en Piet Vandenpoel, beide begaan met de digitalisering van ons beeldmateriaal.